شرایط کارگزاران از دیدگاه نهجالبلاغه - بخش سوم
11 - صداقت
در حوزه تعلیمات اسلام صداقتیکی از عناصر مهم ارزشی است. رسولخدا(ص) فرمود: «لا تنظروا الی کثره صلاتهم و صومهم و کثره الحج و المعروف، وطنطنهم باللیل، و لکن انظروا الی صدق الحدیث و اداء الامانه» (1) برای امتحان مردم، نگاه به زیادی نماز و روزه آنها و کثرت حج و نیکی کردن آنها به مردم، و سر وصدای آنها در عبادت شبانه نکنید، ولی نگاه به راستگویی و امانت آنها کنید.معصومان دیگر(ع) نیز به این عنصر ارزشی اسلامی و انسانی توجه خاص داشتهاند. (2) باتوجه به نقش سازنده صداقت در روابط اجتماعی و سیاسی; رعایت آن برای همگان اهمیتدارد. و لکن رعایت این پدیده ارزشمند برای کارگزاران از اهمیت ویژهای برخورداراست. زیرا که صادقانه برخورد نمودن کارگزاران با مردم و گفتن حقایق و واقعیاتبه مردم; نقش بنیادی در جلب رضایت و اعتماد عمومی دارد; اعتماد مردم بهدولتمردان بزرگترین سرمایه، کارگزاران است. از اینرو در نهجالبلاغه به اعتمادمردم به مسوولان توجه خاص شده است. (3)
امام علی(ع) با بهرهگیری از صداقتحکومت کرد، و کارگزاران خویش را نیز بهرعایت آن توجیه نمود. صراحت و داقتحضرت در سیاست، یکی از مشکلات خلافت آن حضرتبود. استاد شهید مطهری مینویسد: «مشکل سوم خلافت او (علی«ع») مساله صداقت وصراحت در سیاستبود که این را هم باز عدهای از دوستانش نمیپسندیدند، میگفتندسیاست این همه صداقت و صراحتبرنمیدارد چاشنی سیاست دغلبازی است.» (4) به خاطر عدمبهرهگیری علی(ع) از اهرم خدعه و نیرنگ، در مسائل حکومتی بود که برخی تصورمیکردند: که معاویه از علی(ع) سیاستمدارتر است. از اینرو حضرت در جواب این تصورفرمود: «و الله ما معاویه با دهی منی و لکنه یغدر و یفجر و لولا کراهیه الغدرلکنت من ادهی الناس» (5) قسم به خدا معاویه از من سیاستمدارتر نیست ولی او نیرنگمیزند و مرتکب گناه میشود، اگر نیرنگ خصلت زشتی نبود من سیاستمدارترین مردمبودم. همچنین علی(ع) فرمود، «لو لا ان المکر و الخدعه فی النار لکنت امکرالناس» (6)
در فرهنگ دین و ساختار حکومت دینی; بهرهگیری از سیاست که مبتنی بر خدعهو نیرنگ باشد، جایز نیست. و یکی از امتیازات حکومت علوی بر حکومتهای اموی وعباسی نیز در همین است که حکومت علوی بر عنصر صداقت و عدالت استوار است.
با توجه به نقش صداقت در شیوه زمامداری است که علی(ع) به مالکاشتر توصیهمیکند، که با مردم صادقانه برخورد نموده و از وعده و شعارهایی که همراه عملنیست پرهیز کند. زیرا که وعدههای بدون عمل و نشان دادن غیر واقع را به صورتواقع; موجب خشم خدا و مردم میشود. حضرت خطاب به مالکاشتر فرمود: «و ایاک والمن علی رعینک با حسانک او التزید فیما کان من فعلک او ان تعدهم فتع موعدکبخلفک فان المن یبطل الاحسان و التزید یذهب بنور الحق، و الخلف یوجب المقتعندالله و الناس. قال الله تعالی: «کبر مقتا عندالله ان تقولوا ما لا تفعلون» (7) از منت نهادن بر رعیتبه جهت احسانی که نمودهای و یا بیش از حد جلوه دادن آنچهکردهای بپرهیز، و نیز از دادن وعدهای که خلف میکنی احتراز کن; چه منت نهادن،احسان را بیارزش میکند و زیادهنگری روشنایی حق را میبرد و خلف وعده موجب خشمخدا و مردم میشود. خدای تعالی فرمود: گناه بزرگی است از نظر خداوند که بگوییدآنچه را عمل نمیکنید.
توصیه علی(ع) به مالک اشتر دستورالعمل اصولی و منطقی است که همه کارگزارانمیتوانند از آن بهره گیرند. بیتردید وعدههای دولتمردان به مردم در خصوص خدماتاجتماعی و ...
اگر همراه با عمل نباشد، موجب میشود، که مردم به دولتمردان خود اعتماد نکنند;و نتیجه آن از بین رفتن اعتبار مسوولان و خود بزرگترین ضربه بر پیکر دولت و کشوراست. متاسفانه در جوامع امروزه برخی از کارگزاران، با مردم خود صادقانه برخوردنکرده و مردم را با آمار و ارقام دروغ و مانور تبلیغاتی سرگرم میکنند;کارگزاران جوامع اسلامی باید صادقترین انسانها نسبت مردم بوده و دستورالعملعلی(ع) را چراغ راه خود قرار دهند; که صداقتیکی از شرایط مهم و اصلی کارگزاراناست; که در نهجالبلاغه به آن اشاره شده است.
البته باید توجه داشت که گاه به دلایل دفاعی برخی حقایق را نمیتوان با همه درمیان گذاشت.
- 12اطاعت از ولایت امر
در فرهنگ شیعه عنصر امامت و رهبری از اهمیت ویژهایبرخوردار است. چنانکه رسول خدا(ص) فرمود:
«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته الجاهلیه» (8) در فرهنگ ائمه(ع) نیز بهاهمیت و فلسفه وجودی امامت توجه خاص شده است. (9)
از مسائل مهمی که در خصوص کارگزاران در نهجالبلاغه مطرح شده; لزوم اطاعت مردمو کارگزاران از ولایت امر است. چنانکه امام علی(ع) در تببین حق امام بر امت چنینفرمود: «حق علی الامام ان یحکم بما انزل الله و ان یودی الامانه; فاذا فعل ذلکفحق علی الناس ان یسمعوا و ان یطیعوا و ان یجیبوا اذا دعوا» (10) بر امام لازم استکه آن چنان در میان مردم حکومت کند که خداوند دستور آن را فرود آورده است. وامانتی که خداوند به او سپرده است ادا کند، هرگاه چنین کند، بر مردم است، کهفرمان او را بشنوند و اطاعتش را بپذیرند و دعوتش را اجابت کنند. دانشمنداناسلامی نیز لزوم اطاعت امت از امام عادلی را واجب دانستهاند. (11)
نگرش علی(ع) در خصوص لزوم اطاعت مردم از ولایت امر، ریشه در قرآن و سنت رسولخدا(ص) دارد.
چنانکه در قرآن اطاعت از ولایت امر در کنار اطاعتخدا و رسول خدا(ص) قرارگرفته است: «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامرمنکم» (12) پیامبر اسلام(ص) فرمود: «تمسکوا بطاعه ائمتکم و لا تخالفوهم فان طاعتهمطاعه الله و ان معصیتهم معصیه الله ...» (13)
نگرش امام علی(ع) در زمینه اطاعت مردمو کارگزاران از ولایت امر; نگرش منطقی و اصولی است. زیرا اطاعت مردم از رهبر، درحفظ و دوام حکومت; نقش بنیادی و کلیدی دارد. عدم اطاعت مردم و کارگزارانبیتردید یکی از علل شکست و عدم موفقیت ظاهری ائمه معصومین(ع) در جنگ، قیامها ویا کنار گذاشتن آنان از صحنه قدرت; بوده است. چنانکه علی(ع) از عدم اطاعت مردمکوفه شکایت کرد. (14) و امام حسن(ع) به خاطر مخالفت فرمانده سپاهش مجبور به صلح شد. و امام حسین(ع) به خاطر عدم اطاعت مردم کوفه به شهادت رسید.
اطاعت مردم از ولایت امر مهم است. ولی اطاعت کارگزاران از ولایت امر از اهمیتویژهای برخوردار است. به دلیل اینکه در ساختار حکومت دینی، کارگزاران هر کدامبه نحوی، عناصر و مهرههایی هستند، که رهبر را در اجرای قوانین الهی و ادارهحکومت دینی کمکی میکنند. از اینرو مخالفت هر کدام آنان یکی از عوامل تهدیدکنندهنظام به حساب میآید. از طرفیکارگزاران، در نظام اسلامی; اصل مشروعیت ولایتخویشرا از ولایت امر میگیرند. از اینرو است که علی(ع) خود کارگزاران را نصب و درصورت مخالفت از دستورات آنان را عزل میکرد. همچنین آن حضرت به سلسله مراتب ولایتتصریح کرده است. آن حضرت خطاب به مالکاشتر فرمود: «... بنابراین از عفو و گذشتخویش آنان (مردم) را بهرهمند ساز زیرا تو مافوق آنهایی و امام تو مافوق تو، وخداوند مافوق امام تو است، او کار مردم را به تو سپرده و بدین وسیله تو را بهآزمایش نهاده ...» (15)
در ساختار حکومت اسلامی ایران که از قرآن، سنت و نهجالبلاغه،منشا گرفته، نیز به مراتب ولایت توجه شده است، مثلا: رئیسجمهور از سوی مردمانتخاب میشود، ولی حکم ریاست جمهوری را ولیامر، تنفیذ میکند. و «ولی امر» همهتلاش و اندیشهاش «اجرای قوانین خدا» در جامعه است.
با توجه به لزوم اطاعت کارگزاران از ولایت امر است، که علی(ع) به مالکاشتردستور میدهد، که فرماندهی سپاه خود را از کسانی انتخاب کند که مطیع در برابرخدا، پیامبر اسلام و رهبر باشد: «فول من جنودک انصحهم فی نفسک لله و لرسوله ولامامک ...» (16) از سپاهیانت آن کس را به فرماندهی برگزین که در نظرت خالصترین وخیراندیشترین فرد برای خدا، پیامبر و امام باشد. (17)
با توجه به مطالب فوق میتوان گفت: یکی از ویژگیهای مهم کارگزاران درنهجالبلاغه; اطاعت آنان از ولایت است. چنانکه علی(ع) در نامهای به مردم مصر، یکیاز ویژگیهای مالکاشتر را، اطاعت او از رهبر دانست. «... فانه لا یقدم و لا ینهجمو لا یوخر و لا یقدم الا عن امری» (18) او (مالک) هیچ کاری را اعم از حمله، یاعقبنشینی یا پیشروی جز به فرمان من انجام نمیدهد.
پینوشتها:
1- سفینه البحار، ج 1، ص21; با اقتباس از مدیریت و فرماندهی در اسلام، آیتالله ناصر مکارم شیرازی: 161.
2- ر.ک: همان. 3- نهجالبلاغه، نامه53.
4- سیری در سیره ائمه اطهار. ص 28.
5- نهجالبلاغه صبحی صالح، خطبه 200; الغارات، ج 1، ص 75.
6- منهاج البراعه 2:366.
7- نهجالبلاغه، نامه53; اقتباس از: سیاست و مدیریت از دیدگاه امام علی(ع) اثرمحمدتقی رهبر، ص 131.
8- دلائل الصدق:6 و13. 9- ر.ک: اصول کافی 2: ح3; امالی مفید:69; نهجالبلاغه فیض، خطبه 40; بحار6:60.
10- سیری در نهجالبلاغه: 130; به نقل از تفسیر درالمنثور.
11- ر.ک: حکومت اسلامی امام خمینی:49; تحریر احکام ابنجماعه:359; احکامسلطانیه ماوردی.
12- نساء:59. 13- مجمع الزوائد 5: 220.
14- شرح ابن ابیالحدید 1 2: 74 75; نهجالبلاغه، خطبه27.
15- نهجالبلاغه، نامه53. 16- همان.
17- یکی از مصادیق خیراندیش بودن همانا اطاعت است.
18- نهجالبلاغه، نامه 38; با اقتباس از: مدیریت و فرماندهی در اسلام، تالیفناصر مکارم شیرازی. ص 198-199.
