شرایط کارگزاران از دیدگاه نهج‏البلاغه - بخش سوم


11 - صداقت

در حوزه تعلیمات اسلام صداقت‏یکی از عناصر مهم ارزشی است. رسول‏خدا(ص) فرمود: «لا تنظروا الی کثره صلاتهم و صومهم و کثره الحج و المعروف، وطنطنهم باللیل، و لکن انظروا الی صدق الحدیث و اداء الامانه‏» (1) برای امتحان مردم، نگاه به زیادی نماز و روزه آنها و کثرت حج و نیکی کردن آنها به مردم، و سر وصدای آنها در عبادت شبانه نکنید، ولی نگاه به راستگویی و امانت آنها کنید.معصومان دیگر(ع) نیز به این عنصر ارزشی اسلامی و انسانی توجه خاص داشته‏اند. (2) باتوجه به نقش سازنده صداقت در روابط اجتماعی و سیاسی; رعایت آن برای همگان اهمیت‏دارد. و لکن رعایت این پدیده ارزشمند برای کارگزاران از اهمیت ویژه‏ای برخورداراست. زیرا که صادقانه برخورد نمودن کارگزاران با مردم و گفتن حقایق و واقعیات‏به مردم; نقش بنیادی در جلب رضایت و اعتماد عمومی دارد; اعتماد مردم به‏دولتمردان بزرگترین سرمایه، کارگزاران است. از این‏رو در نهج‏البلاغه به اعتمادمردم به مسوولان توجه خاص شده است. (3)

امام علی(ع) با بهره‏گیری از صداقت‏حکومت کرد، و کارگزاران خویش را نیز به‏رعایت آن توجیه نمود. صراحت و داقت‏حضرت در سیاست، یکی از مشکلات خلافت آن حضرت‏بود. استاد شهید مطهری می‏نویسد: «مشکل سوم خلافت او (علی‏«ع‏») مساله صداقت وصراحت در سیاست‏بود که این را هم باز عده‏ای از دوستانش نمی‏پسندیدند، می‏گفتندسیاست این همه صداقت و صراحت‏برنمی‏دارد چاشنی سیاست دغلبازی است.» (4) به خاطر عدم‏بهره‏گیری علی(ع) از اهرم خدعه و نیرنگ، در مسائل حکومتی بود که برخی تصورمی‏کردند: که معاویه از علی(ع) سیاستمدارتر است. از این‏رو حضرت در جواب این تصورفرمود: «و الله ما معاویه با دهی منی و لکنه یغدر و یفجر و لولا کراهیه الغدرلکنت من ادهی الناس‏» (5) قسم به خدا معاویه از من سیاستمدارتر نیست ولی او نیرنگ‏می‏زند و مرتکب گناه می‏شود، اگر نیرنگ خصلت زشتی نبود من سیاستمدارترین مردم‏بودم. همچنین علی(ع) فرمود، «لو لا ان المکر و الخدعه فی النار لکنت امکرالناس‏» (6)

در فرهنگ دین و ساختار حکومت دینی; بهره‏گیری از سیاست که مبتنی بر خدعه‏و نیرنگ باشد، جایز نیست. و یکی از امتیازات حکومت علوی بر حکومتهای اموی وعباسی نیز در همین است که حکومت علوی بر عنصر صداقت و عدالت استوار است.

با توجه به نقش صداقت در شیوه زمامداری است که علی(ع) به مالک‏اشتر توصیه‏می‏کند، که با مردم صادقانه برخورد نموده و از وعده و شعارهایی که همراه عمل‏نیست پرهیز کند. زیرا که وعده‏های بدون عمل و نشان دادن غیر واقع را به صورت‏واقع; موجب خشم خدا و مردم می‏شود. حضرت خطاب به مالک‏اشتر فرمود: «و ایاک والمن علی رعینک با حسانک او التزید فیما کان من فعلک او ان تعدهم فتع موعدک‏بخلفک فان المن یبطل الاحسان و التزید یذهب بنور الحق، و الخلف یوجب المقت‏عندالله و الناس. قال الله تعالی: «کبر مقتا عندالله ان تقولوا ما لا تفعلون‏» (7) از منت نهادن بر رعیت‏به جهت احسانی که نموده‏ای و یا بیش از حد جلوه دادن آنچه‏کرده‏ای بپرهیز، و نیز از دادن وعده‏ای که خلف می‏کنی احتراز کن; چه منت نهادن،احسان را بی‏ارزش می‏کند و زیاده‏نگری روشنایی حق را می‏برد و خلف وعده موجب خشم‏خدا و مردم می‏شود. خدای تعالی فرمود: گناه بزرگی است از نظر خداوند که بگوییدآنچه را عمل نمی‏کنید.

توصیه علی(ع) به مالک اشتر دستورالعمل اصولی و منطقی است که همه کارگزاران‏می‏توانند از آن بهره گیرند. بی‏تردید وعده‏های دولتمردان به مردم در خصوص خدمات‏اجتماعی و ...

اگر همراه با عمل نباشد، موجب می‏شود، که مردم به دولتمردان خود اعتماد نکنند;و نتیجه آن از بین رفتن اعتبار مسوولان و خود بزرگترین ضربه بر پیکر دولت و کشوراست. متاسفانه در جوامع امروزه برخی از کارگزاران، با مردم خود صادقانه برخوردنکرده و مردم را با آمار و ارقام دروغ و مانور تبلیغاتی سرگرم می‏کنند;کارگزاران جوامع اسلامی باید صادق‏ترین انسانها نسبت مردم بوده و دستورالعمل‏علی(ع) را چراغ راه خود قرار دهند; که صداقت‏یکی از شرایط مهم و اصلی کارگزاران‏است; که در نهج‏البلاغه به آن اشاره شده است.

البته باید توجه داشت که گاه به دلایل دفاعی برخی حقایق را نمی‏توان با همه درمیان گذاشت.

 - 12اطاعت از ولایت امر

در فرهنگ شیعه عنصر امامت و رهبری از اهمیت ویژه‏ای‏برخوردار است. چنانکه رسول خدا(ص) فرمود:

«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته الجاهلیه‏» (8) در فرهنگ ائمه(ع) نیز به‏اهمیت و فلسفه وجودی امامت توجه خاص شده است. (9)

از مسائل مهمی که در خصوص کارگزاران در نهج‏البلاغه مطرح شده; لزوم اطاعت مردم‏و کارگزاران از ولایت امر است. چنانکه امام علی(ع) در تببین حق امام بر امت چنین‏فرمود: «حق علی الامام ان یحکم بما انزل الله و ان یودی الامانه; فاذا فعل ذلک‏فحق علی الناس ان یسمعوا و ان یطیعوا و ان یجیبوا اذا دعوا» (10) بر امام لازم است‏که آن چنان در میان مردم حکومت کند که خداوند دستور آن را فرود آورده است. وامانتی که خداوند به او سپرده است ادا کند، هرگاه چنین کند، بر مردم است، که‏فرمان او را بشنوند و اطاعتش را بپذیرند و دعوتش را اجابت کنند. دانشمندان‏اسلامی نیز لزوم اطاعت امت از امام عادلی را واجب دانسته‏اند. (11)

نگرش علی(ع) در خصوص لزوم اطاعت مردم از ولایت امر، ریشه در قرآن و سنت رسول‏خدا(ص) دارد.

چنانکه در قرآن اطاعت از ولایت امر در کنار اطاعت‏خدا و رسول خدا(ص) قرارگرفته است: «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامرمنکم‏» (12) پیامبر اسلام(ص) فرمود: «تمسکوا بطاعه ائمتکم و لا تخالفوهم فان طاعتهم‏طاعه الله و ان معصیتهم معصیه الله ...» (13)

نگرش امام علی(ع) در زمینه اطاعت مردم‏و کارگزاران از ولایت امر; نگرش منطقی و اصولی است. زیرا اطاعت مردم از رهبر، درحفظ و دوام حکومت; نقش بنیادی و کلیدی دارد. عدم اطاعت مردم و کارگزاران‏بی‏تردید یکی از علل شکست و عدم موفقیت ظاهری ائمه معصومین(ع) در جنگ، قیامها ویا کنار گذاشتن آنان از صحنه قدرت; بوده است. چنانکه علی(ع) از عدم اطاعت مردم‏کوفه شکایت کرد. (14) و امام حسن(ع) به خاطر مخالفت فرمانده سپاهش مجبور به صلح شد. و امام حسین(ع) به خاطر عدم اطاعت مردم کوفه به شهادت رسید.

اطاعت مردم از ولایت امر مهم است. ولی اطاعت کارگزاران از ولایت امر از اهمیت‏ویژه‏ای برخوردار است. به دلیل اینکه در ساختار حکومت دینی، کارگزاران هر کدام‏به نحوی، عناصر و مهره‏هایی هستند، که رهبر را در اجرای قوانین الهی و اداره‏حکومت دینی کمکی می‏کنند. از این‏رو مخالفت هر کدام آنان یکی از عوامل تهدیدکننده‏نظام به حساب می‏آید. از طرفیکارگزاران، در نظام اسلامی; اصل مشروعیت ولایت‏خویش‏را از ولایت امر می‏گیرند. از این‏رو است که علی(ع) خود کارگزاران را نصب و درصورت مخالفت از دستورات آنان را عزل می‏کرد. همچنین آن حضرت به سلسله مراتب ولایت‏تصریح کرده است. آن حضرت خطاب به مالک‏اشتر فرمود: «... بنابراین از عفو و گذشت‏خویش آنان (مردم) را بهره‏مند ساز زیرا تو مافوق آنهایی و امام تو مافوق تو، وخداوند مافوق امام تو است، او کار مردم را به تو سپرده و بدین وسیله تو را به‏آزمایش نهاده ...» (15)

در ساختار حکومت اسلامی ایران که از قرآن، سنت و نهج‏البلاغه،منشا گرفته، نیز به مراتب ولایت توجه شده است، مثلا: رئیس‏جمهور از سوی مردم‏انتخاب می‏شود، ولی حکم ریاست جمهوری را ولی‏امر، تنفیذ می‏کند. و «ولی امر» همه‏تلاش و اندیشه‏اش «اجرای قوانین خدا» در جامعه است.

با توجه به لزوم اطاعت کارگزاران از ولایت امر است، که علی(ع) به مالک‏اشتردستور می‏دهد، که فرماندهی سپاه خود را از کسانی انتخاب کند که مطیع در برابرخدا، پیامبر اسلام و رهبر باشد: «فول من جنودک انصحهم فی نفسک لله و لرسوله ولامامک ...» (16) از سپاهیانت آن کس را به فرماندهی برگزین که در نظرت خالص‏ترین وخیراندیش‏ترین فرد برای خدا، پیامبر و امام باشد. (17)

با توجه به مطالب فوق می‏توان گفت: یکی از ویژگیهای مهم کارگزاران درنهج‏البلاغه; اطاعت آنان از ولایت است. چنانکه علی(ع) در نامه‏ای به مردم مصر، یکی‏از ویژگیهای مالک‏اشتر را، اطاعت او از رهبر دانست. «... فانه لا یقدم و لا ینهجم‏و لا یوخر و لا یقدم الا عن امری‏» (18) او (مالک) هیچ کاری را اعم از حمله، یاعقب‏نشینی یا پیشروی جز به فرمان من انجام نمی‏دهد.

پی‏نوشتها:

1- سفینه البحار، ج 1، ص‏21; با اقتباس از مدیریت و فرماندهی در اسلام، آیت‏الله ناصر مکارم شیرازی: 161.

2- ر.ک: همان.     3- نهج‏البلاغه، نامه‏53.

4- سیری در سیره ائمه اطهار. ص 28.

5- نهج‏البلاغه صبحی صالح، خطبه 200; الغارات، ج 1، ص 75.

6- منهاج البراعه 2:366.

7- نهج‏البلاغه، نامه‏53; اقتباس از: سیاست و مدیریت از دیدگاه امام علی(ع) اثرمحمدتقی رهبر، ص 131.

8- دلائل الصدق:6 و13.     9- ر.ک: اصول کافی 2: ح‏3; امالی مفید:69; نهج‏البلاغه فیض، خطبه 40; بحار6:60.

10- سیری در نهج‏البلاغه: 130; به نقل از تفسیر درالمنثور.

11- ر.ک: حکومت اسلامی امام خمینی:49; تحریر احکام ابن‏جماعه:359; احکام‏سلطانیه ماوردی.

12- نساء:59.     13- مجمع الزوائد 5: 220.

14- شرح ابن ابی‏الحدید 1 2: 74 75; نهج‏البلاغه، خطبه‏27.

15- نهج‏البلاغه، نامه‏53.    16- همان.

17- یکی از مصادیق خیراندیش بودن همانا اطاعت است.

18- نهج‏البلاغه، نامه 38; با اقتباس از: مدیریت و فرماندهی در اسلام، تالیف‏ناصر مکارم شیرازی. ص 198-199.